Naar aanleiding van het TV-programma Café de Liefde interviewt Ilse van der Velden van de VPRO-gids mensen van naam, in wier werk de liefde een grote rol speelt. De interviews zijn op deze site in zijn geheel na te lezen.

‘Als je mij als wetenschapsjournalist vraagt wat liefde is, zeg ik: een storm in de hersenen. Je meet een abrupte verandering van de hersenchemie. Alles daar boven richt zich op de verovering van die ander. Is die verovering een feit dan leidt de verliefdheid na verloop van tijd tot een andere, meer permanente toestand, onder invloed van het hormoon oxytocine. Oxytocine zorgt voor een duurzame vertrouwensband tussen mensen, en komt vrij in de hersenen bij intiem contact. Heel sterk bij zoenen of vrijen, en ook als een moeder haar kind de borst geeft. Oxytocine grift de ontluikende moederliefde in het geheugen, zoals het ook de emotionele band tussen geliefden bezegelt. Maar ook bij een goed gesprek tussen vrienden, en zelfs in zakenrelaties.

Oxytocine zorgt ervoor dat de natuurlijke verdedigingslinie tegen andere mensen – gevoed door angst en wedijver – wordt uitgeschakeld. De wapens worden neergelegd, zodat je je kunt openstellen voor iemand. Een ongelooflijk belangrijk mechanisme. Zonder oxytocine waren we eenzaam.

Prairiewoelmuizen zijn bijzonder gevoelig voor oxytocine. Geef je zo’n beestje een injectie die de oxytocinespiegel omhoog jaagt dan bindt het zich aan de eerste de beste woelmuis van het andere geslacht die hij tegenkomt. Voor de rest van zijn leven! Oxytocine is de pijl van Cupido. Die pijl maken onze hersenen zelf. Op internet zijn oxytocinesprays te koop, om op je kleren te spuiten zodat je vertrouwenwekkend overkomt. Of het werkt betwijfel ik, de concentratie is veel te laag om zelfs maar tijdelijk een vertrouwensband te wekken. Het is een heel stabiele toestand; zelfs als mensen uit elkaar gaan blijft de band vaak wel bestaan. Een ex houdt altijd een bijzonder plekje.’

Vulkaan
‘Als Mark zeg ik: liefde is een ongelooflijk mooie, heftige ervaring. Dat ik weet hoe het werkt, doet gelukkig niks af aan de intensiteit van mijn gevoelens; ik word net zo meegesleept door de liefde als ieder ander. Dat kan ook niet anders, want het gevoel bevindt zich diep in de hersenen, buiten bereik van het bewustzijn en van het denken, dat zich in de buitenste hersenlagen bevindt. Wat dat betreft is de mens net een vulkaan; wat er uit spuit, komt van diep van binnen en daar heb je geen invloed op.

Liefde is een belangrijke rode draad in mijn boek Ben ik dat?, over de werking van de hersenen. Hersenonderzoek raakt aan ons hele leven, het werpt licht op verschijnselen als empathie, intuïtie, genot, geluk en ook op verliefdheid. Hoewel het een breed onderwerp is, dook liefde tot mijn eigen verrassing steeds weer op. Liefde is echt heel cruciaal voor hersenen en dus voor mensen.

Uit onderzoek blijkt dat geluk niet zit in geld of gezondheid maar meer in het aantal vrienden dat je hebt, en in het vermogen om je passie te delen. Het delen van lief en leed blijkt bovendien aantoonbaar een gunstig effect te hebben op de hersenen. Nare ervaringen kunnen de gevoeligheid van hersencellen voor serotonineproductie verlagen, de stof die ons in een prettige toestand van welbehagen en zelfvertrouwen houdt. Stapelen negatieve ervaringen zich op dan kan dat uiteindelijk tot depressie leiden. Maar je kunt dat proces beïnvloeden. Dat was een van die keren dat hersenonderzoek me weer echt verraste: praten met mensen waar je een vertrouwensband mee hebt, werkt corrigerend op de het evenwicht in de hersenen. Als je een naar gesprek met je baas snel daarna van je af praat, blijf je in balans.’

Fata morgana
‘Verliefdheid laat zich niet wegredeneren. Het helpt wel als je weet dat verliefdheid van tijdelijke aard is. Als je verliefd bent denk je dat je nooit meer zonder diegene kunt, maar dat is niet zo. Het kan ook weer oplossen, vaak sneller dan je verwacht. Het is een fata morgana. De stoffen die vrijkomen maken dat je je geliefde de allermooiste vindt – alsof de airbrush eroverheen gaat. Alles is ideaal. En wat je vlam niet kan, is schattig. Dat maakt de ervaring zo overweldigend.

Toch kun je verliefdheid wel een beetje sturen, als je wilt. Een kwestie van je zinnen verzetten – dat kost moeite maar het kan. Het helpt om als vrouw afspraken te maken met andere leuke vrienden of als man met andere leuke vriendinnen. Omdat je niet tegelijk op twee mensen verliefd kunt zijn kun je de ene verliefdheid met de andere bestrijden. Een goede manier om te peilen of iemand de ware voor je is, is zoenen. Als je met iemand zoent kom je dichtbij genoeg om al zijn of haar feromonen op te pikken. Dat zijn stoffen die een belangrijke rol spelen in de aantrekkingskracht tussen mensen. De hersenen weten dan of het genetisch een goede match is. Het geeft ze waarschijnlijk ook aanwijzingen of de partner trouw zal zijn. Soms is de eerste zoen ook meteen de laatste.’

Duinpannetje
‘Mijn eerste liefde zal ik nooit vergeten. Het gebeurde ’s zomers, op het strand. Die avond waren er lichtgevende algen in de zee. Een betoverend gezicht is dat, de zee licht op. Zij was heel mooi; die nacht hebben we samen geslapen en de volgende dag hebben we doorgebracht op het strand, de meeste tijd in één en hetzelfde duinpannetje. De geuren van het zand, het duingras en de dennen in de zon – als ik die ruik dan ben ik weer helemaal terug. Die liefde heeft vier jaar geduurd.

Mijn huidige liefde duurt nu achttien jaar. De hersenchemie van de verliefdheid is na maximaal vier jaar weg. Daarna moet je elkaar op een andere manier blijven boeien. De drie kinderen die we hebben gekregen versterken de band die je hebt met elkaar – oxytocine, daar heb je het weer. Maar het is soms hard werken om het levend te houden; je ontwikkelt je allebei en het is spannend in welke richting dat gaat. Je kunt van elkaar af drijven. Ik zou niet graag willen dat mijn partner alleen maar thuis voor de televisie zat.

Mensen veranderen; de persoon die je bent op je twintigste is echt anders dan op je veertigste. De ervaringen in je leven, wat je meemaakt en wat je daarmee doet, maar ook wat je leert, veranderen je hersenen wezenlijk.
Ik vind het belangrijk dat we elkaar nog steeds interessant vinden. Waar ik bang voor ben, is dat je uit beleefdheid bij elkaar blijft. Dat zouden wij niet willen. Liefde is te belangrijk, te wezenlijk om in de koelkast te zetten. Al je passie aan één persoon verpanden is desondanks best ingrijpend. We stellen hoge eisen in de liefde.’

Over Mark Mieras
Mark Mieras (1962) is wetenschapsjournalist. Zijn artikelen verschenen onder meer in de Volkskrant, NRC Handelsblad, Psychologie Magazine en Intermediair. Bij het radioprogramma Desmet Live heeft Mieras een wekelijkse rubriek over hersenonderzoek getiteld Chef Hoofdzaken. Samen met Bram Vermeer schreef hij Vragen die knagen, een bundel naar aanleiding van hun gelijknamige rubriek in Intermediair, over alledaagse wetenschappelijke kwesties. In 2007 verscheen Ben ik dat? Wat hersenonderzoek vertelt over onszelf.

Door: Ilse van der Velden